Όταν ο Γιώργος Σεφέρης «κάρφωσε» τη χούντα - Η ιστορική δήλωση στο BBC

Σαν σήμερα, στις 28 Μαρτίου 1969 ο νομπελίστας ποιητής και διπλωμάτης Γιώργος Σεφέρης πήρε μια απόφαση με βαρύ πολιτικό κόστος και τεράστιο συμβολισμό: να μιλήσει δημόσια κατά της δικτατορίας των συνταγματαρχών. Η παρέμβασή του δεν έγινε σε συγκέντρωση ούτε σε ανοιχτή εκδήλωση - ήταν μια μαγνητοφωνημένη δήλωση που έφυγε λαθραία από την Ελλάδα, έφτασε στο Λονδίνο και μεταδόθηκε αυθημερόν από την Ελληνική Υπηρεσία του BBC, ενώ αναμεταδόθηκε και από άλλα ευρωπαϊκά ραδιόφωνα.

Γιατί η δήλωση του Σεφέρη είχε τόσο βάρος

Ο Σεφέρης δεν ήταν μια «συνηθισμένη» φωνή της διανόησης. Είχε ήδη τιμηθεί με Νόμπελ Λογοτεχνίας (1963) -ο πρώτος Έλληνας που το κατέκτησε- και είχε υπηρετήσει επί δεκαετίες στο διπλωματικό σώμα, φτάνοντας μέχρι τη θέση του πρέσβη της Ελλάδας στο Λονδίνο.

Ακριβώς γι’ αυτό, η δημόσια τοποθέτησή του λειτούργησε σαν πολιτικός σεισμός. Ένας άνθρωπος που συμβόλιζε διεθνές κύρος και «εθνικό κεφάλαιο» κατήγγειλε ξεκάθαρα πως η χώρα βρισκόταν πλέον σε αδιέξοδο.

Το μήνυμα: «Αυτή η ανωμαλία πρέπει να τελειώσει»

Στον πυρήνα της δήλωσής του, ο Σεφέρης προειδοποίησε ότι η παρατεταμένη εκτροπή δεν είναι απλώς εσωτερική πληγή, αλλά γεννά κινδύνους για ολόκληρο το μέλλον της χώρας. Η πιο γνωστή φράση που έμεινε ως πολιτική παρακαταθήκη ήταν η καταληκτική διαπίστωση πως «αυτή η ανωμαλία πρέπει να τελειώσει».

Η δήλωση του Γιώργου Σεφέρη

«Πάει καιρός που πήρα την απόφαση να κρατηθώ έξω από τα πολιτικά του τόπου. Προσπάθησα άλλοτε να το εξηγήσω, αυτό δε σημαίνει διόλου πως μου είναι αδιάφορη η πολιτική ζωή μας.

Έτσι, από τα χρόνια εκείνα ώς τώρα τελευταία έπαψα κατά κανόνα ν’ αγγίζω τέτοια θέματα. Εξ άλλου τα όσα δημοσίεψα ώς τις αρχές του 1967, και η κατοπινή στάση μου (δεν έχω δημοσιέψει τίποτε στην Ελλάδα από τότε που φιμώθηκε η ελευθερία) έδειχναν, μου φαίνεται αρκετά καθαρά τη σκέψη μου.

Μολαταύτα, μήνες τώρα, αισθάνομαι μέσα μου και γύρω μου, ολοένα πιο επιτακτικά το χρέος να πω ένα λόγο για τη σημερινή κατάστασή μας. Με όλη τη δυνατή συντομία, νά τι θα έλεγα:

Κλείνουν δυο χρόνια που μας έχει επιβληθεί ένα καθεστώς όλως διόλου αντίθετο με τα ιδεώδη για τα οποία πολέμησε ο κόσμος μας και τόσο περίλαμπρα ο λαός μας, στον τελευταίο παγκόσμιο πόλεμο.

Είναι μια κατάσταση υποχρεωτικής νάρκης όπου, όσες πνευματικές αξίες κατορθώσαμε να κρατήσουμε ζωντανές, με πόνους και με κόπους, πάνε κι’ αυτές να καταποντισθούν μέσα στα ελώδη στεκάμενα νερά. Δε θα μου ήταν δύσκολο να καταλάβω πως τέτοιες ζημιές δε λογαριάζουν παρά πολύ για ορισμένους ανθρώπους. Δυστυχώς, δεν πρόκειται μόνο γι’ αυτόν τον κίνδυνο.

Όλοι πια το διδάχτηκαν και το ξέρουν πως στις δικτατορικές καταστάσεις, η αρχή μπορεί να μοιάζει εύκολη, όμως η τραγωδία περιμένει, αναπότρεπτη, στο τέλος. Το δράμα αυτού του τέλους μάς βασανίζει, συνειδητά ή ασυνείδητα όπως στους παμπάλαιους χορούς του Αισχύλου. Όσο μένει η ανωμαλία, τόσο προχωρεί το κακό.

Είμαι ένας άνθρωπος χωρίς κανένα απολύτως πολιτικό δεσμό, και, μπορώ να το πω, μιλώ χωρίς φόβο και χωρίς πάθος. Βλέπω μπροστά μου τον γκρεμό όπου μας οδηγεί η καταπίεση που κάλυψε τον τόπο. Αυτή η ανωμαλία πρέπει να σταματήσει. Είναι Εθνική επιταγή.

Τώρα ξαναγυρίζω στη σιωπή μου. Παρακαλώ το Θεό, να μη με φέρει άλλη φορά σε παρόμοια ανάγκη να ξαναμιλήσω».

Η αντίδραση της χούντας: Αφαίρεση τίτλου και διπλωματικού διαβατηρίου

Το καθεστώς της χούντας αντέδρασε νευρικά. Σε δημοσιεύματα της εποχής και μεταγενέστερες καταγραφές αναφέρεται ότι η δικτατορία προχώρησε σε αντίποινα αφαιρώντας από τον Σεφέρη τον τιμητικό τίτλο του «πρέσβη επί τιμή» και στερώντας του το δικαίωμα χρήσης διπλωματικού διαβατηρίου.

Παράλληλα, ο φιλοχουντικός Τύπος επιχείρησε να τον εμφανίσει ως «αντεθνικό» ή «όργανο ξένων συμφερόντων», σε μια κλασική τακτική απαξίωσης του μηνύματος μέσω επίθεσης στον πομπό. Μάλιστα, για να «ντύσει» θεσμικά αυτή την επιλογή, το καθεστώς επικαλέστηκε ότι η δήλωση του Σεφέρη αναμεταδόθηκε και από τη ραδιοφωνία της Σοβιετικής Ένωσης, προσπαθώντας να τη βαφτίσει αντεθνική και φιλοκομμουνιστική προπαγάνδα.

Από τη δήλωση μέχρι το «λαϊκό αντίο» του 1971

Δύο χρόνια αργότερα, όταν ο Σεφέρης πέθανε (20 Σεπτεμβρίου 1971), η κηδεία του εξελίχθηκε σε μαζική, αυθόρμητη αντιδικτατορική διαδήλωση - από τις πιο χαρακτηριστικές δημόσιες στιγμές της περιόδου.

Στις αναφορές εκείνης της ημέρας ξεχωρίζει και το ότι πλήθος κόσμου τραγουδούσε στίχους που είχαν ήδη ταυτιστεί με τη συλλογική αντίσταση.